Dziennikarstwo jakościowe – o co chodzi?
O czym dziennikarz ma prawo i obowiązek pamiętać, gdy zastanawia się nad tematem?
Dziesięć myśli dla praktyków i adeptów praktyki:
- Temat nie „leży na ulicy” – dziennikarz jest sprawczy, ma przywilej wskazania tego, co stanie się ważne dla innych, a także tego, co ważne i potrzebne społeczności, dla której tworzy obraz świata. Gdy wybiera temat pod algorytmy, trendy i „oczekiwania” odbiorców, sam zaprzecza swojej pozycji i społecznej roli.
- Od początków mediów masowych dziennikarze – a szerzej ludzie mediów – musieli rozumieć nie tylko rzeczywistość, ale także „logikę dystrybucji” treści tej rzeczywistości dotyczących. Tabloidy powstały wraz z prasą masową, nie są wynalazkiem współczesności. Były jednak obok mediów jakościowych i tak musi pozostać. Mechanizmy platform cyfrowych sprzyjają tabloidyzacji, ale to nie mechanizmy żyją tu i teraz, lecz my, ludzie.
- Pomiędzy informacją i opinią zawsze jest cienka granica. Jako myślący samodzielnie ludzie z systemami wartości umiemy i mamy obowiązek odróżniać dążenie do obiektywizmu od propagandy. Zadaniem dziennikarzy jest to pierwsze.
- Z jednego ważnego i poważnego tematu, osadzonego w kontekście, zweryfikowanego i odpowiedzialnie przedstawionego odbiorca ma poznawczo i społecznie nieporównanie więcej korzyści niż z kalejdoskopu „breaking newsów” kreowanych na takowe przez przymus nowości. Przebodźcowani kalejdoskopem tracimy rozeznanie, co jest naprawdę istotne. Dziennikarze odpowiadają za budowanie hierarchii ważności spraw publicznych i za tworzenie dłuższych narracji o rzeczywistości, niezbędnych do budowania pogłębionej wiedzy o świecie współczesnym.
- Oddolne impulsy, tworzenie „wiedzy” i agendy przez odbiorców, zamiast przez dziennikarzy, to złudzenie „demokratyzacji” obrazu świata – w istocie to raczej zwiększenie ryzyka manipulacji i polaryzowania, rozproszenie w miejsce porządkowania.
- Etyka wyboru tematu to decyzja, o czym mówić publicznie, a o czym nie. Jan Pleszczyński Etyka dziennikarska i dziennikarstwa: Wolność słowa oznacza możliwość nieskrępowanej wypowiedzi, jeśli jednak nie towarzyszy jej odpowiedzialność, nie jest wolnością, lecz samowolą. Pomijanie tematów – świadome i oparte na moralnych podstawach – jest równie skuteczne jak ich nagłaśnianie. Gdy w agendzie dnia portalu informacyjnego Wirtualna Polska pod nadtytułem „TYM ŻYJE POLSKA” obok atomowego parasola nad Polską i tragicznego wypadku ze śmiertelnym skutkiem znajduje się „temat” z przepisem na „romantyczne danie ze szparagów”, to jest mieszanie spraw z zupełnie nieprzystających porządków i pól społecznych.
- Debata publiczna to zobowiązujące zadanie komunikacyjne – gdy zestawić z nią pytanie: „misja” czy „rynek”, w tle dźwięczy oczywistość, że dobro publiczne, myślenie krytyczne i świadomość społeczna nie są pojęciami stricte ekonomicznymi i nie mogą być traktowane jako mniej ważne niż zysk.
- Prawdziwa debata toczy się między ludźmi, nie pomiędzy algorytmami. Mniejsze kręgi, społeczności lokalne i sublokalne – tam są prawdziwe tematy, bo też prawdziwi ludzie i ich prawdziwe sprawy, którymi żyją.
- Jednym z tematów współczesności podnoszonym wieloaspektowo przez dziennikarzy musi być krytyczne spojrzenie na AI i wpływ algorytmów na ludzi i ich rzeczywistość.
- Przyszłość dziennikarstwa to jakość pytań, które będą sobie samym zadawać dziennikarze w imieniu reprezentowanych przez siebie społeczności. Aby naprawdę reprezentować, trzeba te społeczności znać i rozumieć. Dobry temat zaczyna się od dobrego pytania – podstawową kompetencją dziennikarza musi pozostać ciekawość świata i ludzi, a także potrzeba kwestionowania pozornych oczywistości.
Wskazówki dr hab. Magdaleny Piechoty, prof. UMCS wypowiedziane podczas wykładu inauguracyjnego podczas konferencji Mediaucze(L)ni 2026.
